SANCAK MÜSLÜMANLARININ TÜRKİYE’DEN DESTEK TALEBİ VE BOSNA-HERSEK’E BAĞLANMA GİRİŞİMLERİ

SANCAK MÜSLÜMANLARININ TÜRKİYE’DEN DESTEK TALEBİ VE BOSNA-HERSEK’E BAĞLANMA GİRİŞİMLERİ

(1941–1943)

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

ZAHTJEV SANDŽAČKIH MUSLIMANA ZA PODRŠKU TURSKE I

POKUŠAJI PRIKLJUČENJA BOSNI I HERCEGOVINI

(1941–1943)

Referanslı iki dilli belge incelemesi - Dvojezična analiza s referencama - 5 Ağustos / august 2026

I. TÜRKÇE DEĞERLENDİRME

1. Doğrudan arşiv belgesi: 9 Temmuz 1941 başvurusu

Sancak Müslümanlarının Türkiye’den destek istediğini kanıtlayan temel belge, 9 Temmuz 1941 tarihinde Mareşal Fevzi Çakmak’a hitaben hazırlanmış bir başvurudur. Belgenin yayımlanmış başlığı, Sancak Müslümanlarının Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanından, Sancak’ın Bosna-Hersek’e, yani o tarihte Bosna-Hersek’i sınırları içinde bulunduran Bağımsız Hırvatistan Devleti’ne (NDH), bağlanması isteğinin gerçekleşmesine yardım etmesini talep ettiklerini açıkça belirtmektedir.[1]

Başvuruda Fevzi Çakmak’tan belirli bir askerî müdahale emri istenmemiştir. Metindeki “uygun ve yararlı bulacağınız şekilde çalışmanız” ifadesi, talebin öncelikle nüfuz kullanma, savunuculuk ve diplomatik-siyasi destek arayışı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle belgeyi “Türkiye’den askerî yardım talebi” şeklinde değil, “Türkiye’nin en üst askerî makamlarından siyasi destek talebi” şeklinde tanımlamak daha isabetlidir.[1]

Belgenin NDH Dışişleri Bakanlığı kabul damgasını taşıması, günümüze ulaşan nüshanın Zagreb’deki resmî kayıtlara girdiğini gösterir. Bununla birlikte, mevcut yayımlanmış nüsha tek başına mektubun Ankara’ya ulaştığını, Fevzi Çakmak’ın cevap verdiğini veya Türkiye Cumhuriyeti makamlarının girişimde bulunduğunu kanıtlamaz. Bu hususlar için Türk arşivlerinde karşılık yazısı ya da havale kaydı bulunması gerekir.

2. Başvuru tekil değildi: 1941’deki dilekçe zinciri

9 Temmuz belgesi, 1941 bahar ve yazında Sancak’ın Bosna-Hersek/NDH ile birleştirilmesi için yürütülen daha geniş bir girişimler dizisinin parçasıdır. Aynı belge derlemesi; Nova Varoš Müslümanlarının 10 Mayıs 1941 tarihli başvurusunu ve Adem Omerović’in 3 Temmuz 1941’de Zagreb’de sunduğu dilekçeyi de yayımlamaktadır. 9 Temmuz tarihli Çakmak başvurusu, bu iki önceki belgeye açıkça atıf yapar.[1][2]

3. 1943 yılına ait olan nedir?

1943 yılı, Sancak Müslümanlarının ağır güvenlik krizi yaşadığı ve Bosna-Hersek/NDH yönündeki taleplerin yeniden canlandığı bir dönemdir. İkincil kaynaklar, Mart 1943’te Sancaklı bir heyetin Zagreb’e giderek Alman temsilcilerinden Çetnik saldırılarına karşı koruma ve silah istediğini; ancak bu girişimin sonuçsuz kaldığını aktarır.[4] Bu heyetin muhatabı Türkiye değil, Zagreb’deki NDH ve Alman çevreleridir.

Eylül 1943’te İtalya’nın teslim olması, Sancak’ın statüsünün yeniden tartışılmasına zemin hazırlamıştır. Osvit gazetesinde 7 Kasım 1943’te yayımlanan “Pitanje Sandžaka” başlıklı yazı, Sancak’ın Bosna-Hersek/NDH ile birleştirilmesi talebini tekrar gündeme taşımıştır. Aynı çevrede Türkiye’deki Sancak ve Bosna muhacirleriyle bağlantı kurmaya yönelik “Naši u Turskoj” başlıklı yayın faaliyetleri de bulunmaktaydı; ancak bu temaslar, 1943 tarihli resmî bir Türkiye başvurusu ile aynı şey değildir.[3]

4. Tarih karışıklığının muhtemel nedeni

“1943’te Türkiye’den yardım istendi” şeklindeki ifade, iki ayrı olgunun birleşmesinden doğmuş görünmektedir: Türkiye’ye ve Fevzi Çakmak’a yöneltilen açık destek talebi 1941’e aittir; Bosna-Hersek/NDH’ye bağlanma düşüncesinin yeniden güçlenmesi ve Sancak heyetlerinin yardım arayışı ise 1943’te yeniden görülür. 1943’teki girişimler Zagreb, Alman makamları, İtalyan makamları ve basın üzerinden izlenebilmekte; incelenen kaynaklarda Ankara’ya yöneltilmiş aynı nitelikte yeni bir dilekçe görünmemektedir.

II. BOSANSKA VERZIJA

1. Neposredni arhivski dokument: predstavka od 9. jula 1941.

Temeljni dokaz da su predstavnici sandžačkih muslimana tražili podršku iz Turske jeste predstavka upućena 9. jula 1941. maršalu Fevziju Çakmaku. Već naslov dokumenta u objavljenoj zbirci navodi da se od načelnika Glavnog štaba turskih oružanih snaga traži da pomogne ostvarivanju želje da se Sandžak priključi Bosni i Hercegovini, odnosno Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, u čijem se sastavu tada nalazila Bosna i Hercegovina.[1]

U predstavci se ne traži izričito slanje turske vojske. Formulacija kojom se Çakmak moli da djeluje “na način kakav nađe najshodnijim i najkorisnijim” ukazuje prvenstveno na traženje političkog zagovaranja, utjecaja i diplomatske podrške. Stoga je preciznije govoriti o političkoj podršci iz Turske, a ne o dokazanom zahtjevu za neposrednu vojnu intervenciju.[1]

Pečat Ministarstva vanjskih poslova NDH potvrđuje da je sačuvani primjerak evidentiran u Zagrebu. Međutim, samo na osnovu te kopije nije moguće dokazati da je predstavka stigla u Ankaru, da je Çakmak na nju odgovorio ili da su turske vlasti preduzele određenu akciju. Za takav zaključak bio bi potreban turski prijemni zapis, prosljeđivanje ili odgovor.

2. Širi niz predstavki tokom 1941. godine

Predstavka Çakmaku nije bila usamljen dokument. Ona pripada nizu inicijativa pokrenutih u proljeće i ljeto 1941. godine. Ista zbirka dokumenata objavljuje predstavku muslimana Nove Varoši od 10. maja 1941. i predstavku Adema Omerovića od 3. jula 1941. upućenu vlastima u Zagrebu. Dokument od 9. jula izričito se poziva na ranije korake poduzete u Sarajevu i Zagrebu.[1][2]

3. Šta je zaista vezano za 1943. godinu?

Godina 1943. bila je obilježena teškom sigurnosnom krizom i masovnim stradanjem muslimanskog stanovništva Sandžaka. Sekundarna literatura bilježi da je u martu 1943. delegacija sandžačkih prvaka otišla u Zagreb i od njemačkih predstavnika tražila zaštitu od četničkih napada i nabavku oružja. Posjeta nije dala očekivani rezultat.[4] Adresati ove delegacije bili su krugovi NDH i njemački predstavnici u Zagrebu, a ne turske vlasti.

Kapitulacija Italije u septembru 1943. otvorila je mogućnost da se pitanje statusa Sandžaka ponovo pokrene. List Osvit objavio je 7. novembra 1943. tekst “Pitanje Sandžaka”, u kojem je obnovljen zahtjev za priključenje Sandžaka Bosni i Hercegovini/NDH. U istoj publicističkoj sredini razvijane su i veze s iseljenicima u Turskoj kroz rubriku “Naši u Turskoj”. Ipak, komunikacija s iseljeništvom i političko zagovaranje nisu dokaz postojanja posebne službene predstavke turskoj državi iz 1943. godine.[3]

4. Najvjerovatniji izvor zabune u datiranju

Tvrdnja da su sandžački muslimani “1943. tražili pomoć od Turske za ujedinjenje s Bosnom” vjerovatno spaja dvije historijski odvojene činjenice. Izričita predstavka Fevziju Çakmaku pripada 1941. godini. Obnavljanje zahtjeva za povezivanje s Bosnom i Hercegovinom/NDH, delegacije koje su tražile zaštitu i oružje te publicistička kampanja pripadaju 1943. godini. U trenutno pregledanim izvorima nije pronađen dokument koji bi oba elementa — Tursku kao adresata i 1943. kao datum — objedinjavao u jednoj predstavci.

III. KAYNAKÇA / LITERATURA

[1] Vojnoistorijski institut, Zločini na jugoslovenskim prostorima u Prvom i Drugom svetskom ratu: Zbornik dokumenata, Tom I, Knjiga 1: Zločini Nezavisne Države Hrvatske 1941–1945, Beograd, 1993, dokument br. 111, str. 293–294. Arşiv / arhiv: Vojni arhiv, ANDH, k. 238, reg. br. 44/1-2. Dijital nüsha / digitalna kopija

[2] Aynı eser / Ista zbirka: dokument br. 24, “Prestavka muslimana iz Nove Varoši od 10. maja 1941…”, str. 36 vd.; dokument br. 95, “Predstavka Adema Omerovića… od 3. jula 1941…”, str. 191–193. İçindekiler ve belge dizini / sadržaj i indeks dokumenata

[3] Hamza Memišević, “Novopazarski sandžak u percepciji hrvatske muslimanske nacionalističke inteligencije: slučaj Kasima Hadžića (1938.–1945.)”, Časopis za suvremenu povijest, 56/3 (2024), str. 659–689, özellikle / posebno str. 666–677. DOI: 10.22586/csp.v56i3.32334. DOI

[4] Željko Karaula, “Prilog za biografiju vođe muslimanske milicije u Sandžaku Sulejmana Pačariza (1895.–1945?)”, Almanah, br. 91–92 (2023), str. 55–124, özellikle / posebno str. 91–93. Çalışma, Mart 1943 Zagreb heyetini ve Alman temsilcileriyle görüşmeyi özetler / rad obrađuje delegaciju u Zagrebu u martu 1943. i razgovore s njemačkim predstavnicima.

[5] Biblioteka Znaci, “Predstavka sandžačkih muslimana od 9. jula 1941. šefu Glavnog štaba turske oružane sile…”, belge açıklaması ve dijital erişim / opis dokumenta i digitalni pristup. Belge sayfası / stranica dokumenta

[6] WorldCat bibliyografik kaydı / bibliografski zapis: Zločini na jugoslovenskim prostorima u prvom i drugom svetskom ratu: zbornik dokumenata, Tom 1, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1993. WorldCat kaydı / zapis

Araştırma notu / Napomena o istraživanju

Bu değerlendirme, erişilebilen yayımlanmış arşiv belgesi, dijital belge dizinleri ve belirtilen akademik çalışmaların karşılaştırılmasıyla hazırlanmıştır. “1943 tarihli Türkiye başvurusu bulunamadı” hükmü, böyle bir belgenin kesinlikle hiç var olmadığı anlamına gelmez; yalnızca incelenen kaynakların bunu doğrulamadığını ifade eder. / Ova analiza je pripremljena poređenjem dostupnog objavljenog arhivskog dokumenta, digitalnih indeksa i navedenih naučnih radova. Zaključak da “nije pronađena predstavka Turskoj iz 1943.” ne znači da takav dokument sigurno nikada nije postojao, nego da ga pregledani izvori ne potvrđuju.

Belge Orjinal Metni:

Predstavka sandžačkih muslimana od 9. jula 1941. šefu Glavnog štaba turske oružane sile da sa svoje strane pomogne ostvarenju njihove želje da se Sandžak pripoji Bosni i Hercegovini odnosno NDH. Datum: 9.7. 1941. Oblast: Srbija

Dokument izdali: NDH Izvor: Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, ZLOČINI NDH - knjiga 1: godina 1941., tom 25 (strana 293.) URL: https://znaci.org/zb/4_25_1.pdf#page=293