Rumeli'den Cumhuriyet'e: Devleti Omuzlayan Balkanlı Komutanlar

Rumeli'den Cumhuriyet'e: Devleti Omuzlayan Balkanlı Komutanlar

Rumeli’den Gelibolu’ya, Gelibolu’dan Cumhuriyet’e: On Yıllık Harbin Balkanlı Komutanları

Çanakkale - Osmanlı Devleti’nin son büyük savunma hatlarından Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan on yıllık harp dönemi, yalnızca Anadolu’nun değil, Rumeli ve Balkan coğrafyasının da hafızasına yazılmış bir mücadeleydi. Yard. Doç. Dr. Ahmet Esenkaya’nın “Balkanlardan Çanakkale Cephesine Gelenler” başlıklı çalışması, Balkan doğumlu komutanların Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Çanakkale Cephesi ve Kurtuluş Savaşı boyunca oynadığı rolü arşiv ve biyografi kaynaklarıyla görünür kılıyor.

Çalışmanın kaynak tabanı dikkat çekicidir: BOA ve ATASE arşivleri, ATASE biyografi kaynakları, ATASE’nin üç ciltlik “Çanakkale Cephesi” eseri, Milli Savunma Bakanlığı’nın beş ciltlik “Şehitlerimiz” yayını, İsmet Görgülü’nün “On Yıllık Harbin Kadrosu” çalışması ve Balkanlı komutanların hatıratları. Esenkaya, şehitlere ilişkin ana kayıtların savaş, cephe, birlik, baba adı, ad, sınıf, rütbe, doğum yeri, ölüm tarihi ve ölüm yeri gibi başlıklarla aktarıldığını belirtir.

Eldeki verilere göre Balkan Savaşları’na Balkan doğumlu 12 general ve üst düzey komutan, 19 albay, 22 yarbay, 8 binbaşı ve 2 yüzbaşı katıldı. Birinci Dünya Savaşı’nda bu tablo daha da genişledi: 9 general ve üst düzey komutan, 9 kurmay albay, 6 albay, 30 yarbay, 47 binbaşı ve 9 yüzbaşı kayıtlara geçti. Kurtuluş Savaşı’nda ise 15 general ve üst düzey komutan, 5 kurmay albay, 7 yarbay, 16 binbaşı ve 6 yüzbaşı Balkan kökenli kadronun içinde yer aldı.

Bu isimler arasında Selanik doğumlu Mustafa Kemal Atatürk, Yanya doğumlu Mehmet Esat Bülkat ve Mehmet Vehip Kaçi kardeşler, İşkodra doğumlu Fahrettin Altay, Bosna doğumlu Ali Sezer ve Hasan Vasfi Orbay, Manastır doğumlu Mehmet Şefik Aker ve Hüseyin Avni Arıburun gibi Cumhuriyet hafızasında derin iz bırakmış komutanlar bulunmaktadır. Çanakkale Cephesi özelinde 39 Balkan doğumlu komutanın bulunduğu; ayrıca 218 komutan ve Mehmetçiğin şehit düştüğü bildirilmektedir.

Çalışmanın en çarpıcı tarafı, Balkan bozgununun ardından Rumeli kökenli subayların Osmanlı ordusundan kopmaması; aksine Çanakkale’de, Birinci Dünya Savaşı cephelerinde ve nihayet Anadolu’daki bağımsızlık mücadelesinde yeniden sahneye çıkmasıdır. Bu kadro, yalnızca cephede savaşan askerî bir zümre değil; imparatorluktan Cumhuriyet’e geçişin kurucu insan sermayesidir.

Çanakkale’deki Balkanlı komutanların hatıratları da ayrı bir tarihî değer taşır. Esenkaya, elde mevcut beş hatıratın özellikle Kuzey Grubu, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar bölgesine odaklandığını belirtir. Esat Bülkat, Mustafa Kemal, Mehmet Şefik Aker, Fahrettin Altay ve İzzettin Çalışlar’ın hatıraları, Balkan kökenli komutanların yalnızca savaşa katılmadığını, aynı zamanda savaşın tarihini yazdığını da gösterir.

Bugün bu isimlerin yeniden hatırlanması, yalnızca askerî tarih açısından değil, Cumhuriyet’in kurucu kadrosunun sosyolojik yapısını anlamak açısından da önemlidir. Balkanlardan gelen bu kadro, kaybedilmiş toprakların yasını cephede taşıyan; fakat bu yası yeni bir devletin kuruluş iradesine dönüştüren kuşaktır. Rumeli’nin hafızası, Gelibolu siperlerinde ve Anadolu’nun bağımsızlık yürüyüşünde yalnızca bir hatıra değil, kurucu bir kuvvet olarak yer almıştır.

Savaşlara Göre Özet Dağılım

Savaşlara Göre Komutan İsimleri

Yazım notu: Bazı adlar metinde soyadı, baba adı veya doğum yeriyle ayrıştırıldığı halde özet listelerde yalnız ad olarak geçer. Aynı görünen adlar farklı kişilere ait olabilir; bu nedenle tekrarlar korunmuştur.

1. Balkan Savaşları’nda Geçen Balkanlı Komutanlar

2. General ve üst rütbeli subaylar: Ahmet İzzet Furgaç Paşa; Hasan Tahsin Paşa; Mahmut Hayret Paşa; Mehmet Sait / Kara Sait Paşa; Arif Paşa; Esat Bülkat Paşa; Hüsamettin Karaoytav Paşa; İdris Paşa; Mehmet Ali Paşa; Nazif Paşa; Rıza Paşa; Süleyman Faik Paşa.

Kurmay albaylar ve albaylar: Ömer Fahrettin Türkkan; Osman Senai; Mehmet Şükrü Sagun; Ahmet Faik; Orhan; Mehmet Rıza; Abdürrezzak; Derviş; Hasan Sadettin; Hüseyin Hüsnü Aydostlu; Mehmet Ali; Mehmet Faik; Mehmet Mühfi; Mehmet Rıza; Rasim; Sait; Şahabettin; Şemi; Matthies.

Kurmay yarbaylar ve yarbaylar: Mehmet Sabri; Zihni; Ömer Fehmi; Halit; Hasan Askeri Yücekök; Kemalettin; Mehmet Vehip Kaçi; Çolak Ahmet Faik; Mehmet Remzi Avcı; Esat Faik; Abdi; Ali Vefa; Ethem Şükrü; Halil Necati; Hamza; Hasan Edip; Hüseyin; İbrahim; İsmail Hakkı; Mahmut Salim; Mehmet Remzi; Mehmet Talip; Mustafa Sabri; Osman Necati Ergun.

Binbaşılar: Ali Rıza; Süleyman Sabri; Şükrü Naili Gökberk; Fahrettin Altay; Ali Fethi Okyar; Mustafa Kemal Atatürk; Sadettin; İbrahim Halil Özden.

Yüzbaşılar ve diğer: İzzettin Çalışlar; Süleyman Askeri; Deniz Subayı Albay Ramiz.

.

B. Birinci Dünya Savaşı’nda Geçen Balkanlı Komutanlar

General ve üst rütbeli subaylar: Ahmet İzzet Furgaç Paşa; Hüsamettin Karaoytav Paşa; Ömer Fahrettin Türkkan Paşa; Mehmet Ali Paşa; Mehmet Rıza Paşa; Abdülkerim Öpelimi Paşa; Mehmet Remzi Avcı Paşa; Mehmet Vehip Kaçi Paşa; Ahmet Faik / Çolak Paşa.

Kurmay albaylar: Halil İbrahim Recai Özhisar; Ali Sezer; Mehmet Vehbi Kıpçak; Hasan Vasfi Orbay; Sadık Sabri; Nihat Anılmış; Ömer Lütfi Erinol; Cafer Tayyar Eğilmez; Mustafa Kemal Atatürk.

Albaylar: Hasan Askeri Yücekök; Hasan Kıpçak; Ali Sezer; Mehmet Şefik Aker; Mustafa Asım Berkman; Halil.

Yarbaylar: Fahrettin Altay; Hafız İsmail Hakkı; Süleyman İlhami; Mehmet Kazım Dirik; Mehmet Nuri Conker; Süleyman Askeri; Kazım Fikri Özalp; Ali Rıza; Seyfullah; Mustafa Şevki; Abbas Hilmi; Ali Rıza; Mehmet Tahir Süleymanoviç; Osman Nuri Kirişçioğlu; Rıfat; Ali Kadri Başol; Ömer Lütfi Erinol; Şükrü Naili Gökberk; Hüseyin Avni Zaimler; Süleyman Sabri; Emin Zihni; Salih Ulvi Sezer; Mustafa Bey; Ahmet Şemsettin; Ahmet Rıza; Ali Vehbi Aşan; Mehmet Ali Sevingen; Akif Erdemgil; Recep Vehbi; Mehmet Sıtkı Üke; Mehmet Ziya.

Binbaşılar: Hüseyin Hüsnü Kılkış; Ali Galip Türker; Mehmet Hayri Tarhan; İbrahim Halil Özden; Mustafa Sabri; Ömer Lütfü; Ahmet Ayaydın; Kamil Yasan; Mehmet Ali; Saffet; Ahmet Kadri Gürerk; Hacı İsmail Hakkı; Ahmet Adem; Abdurrahman; Hüseyin Nuri Balcı; Hafız Cevdet Bilge; Osman Arif Ertürk; Ahmet Muhtar; Ali Şevki; Adem Sabri Yurdasin; Mehmet Necip İbar; Mustafa Rahmi; Abdullah İlhami; İsmail Hakkı Mete; Ahmet Hamdi; Zekeriya Kandemir; Ahmet Nazif; Şerif Yaçağaz; Mehmet Fehmi Tınaztepe; Mehmet Şinasi; Mustafa Celal; Yahya Nafiz; Mehmet İrfan; Ali Şükrü Ünlüoğlu; Ziya Vehbi; Mehmet Kemal Doğan; Süleyman Nazmi; Ahmet Fuat Bulca; Hüsnü Rıza Ünsal; Ahmet Rıfat; Ahmet Zeki Soydemir; Mirza; Hüseyin Hilmi; İzzettin Çalışlar.

Yüzbaşılar ve ayrıca geçen teğmen: Mustafa Kazım Bakıroğlu; Necmettin Sarana; Refet; Sadettin; Behçet; İbrahim; Demir Ali Somdemir; Ahmet Hakkı Özgenel; Ali Sakıp Özakın; Teğmen Hasan İskender Akkoç.

C. Kurtuluş Savaşı’nda Geçen Balkanlı Komutanlar

Generaller: Mustafa Kemal Atatürk Paşa; Mehmet Kemal Doğan Paşa; Hüseyin Hüsnü Kılkış Paşa; Rüştü Akın Paşa; Ali Rıza Artunkal Paşa; Ahmet Hakkı Özgener Paşa; Fevzi Akıncılar Paşa; Hüsnü Rıza Ünsal Paşa; Mehmet Sıtkı Üke Paşa; Mustafa Nazmi İnan Paşa; Osman Nuri Tufan Paşa; Ahmet Nuri Diriker Paşa; Hüseyin Avni Zaimler Paşa; Mehmet Şevki Doğan Paşa; Mehmet Fehmi Tınaztepe Paşa.

Kurmay albaylar: Ahmet Şemsettin Salur; Faik Sezer; Hüseyin Hüsnü Demirtepe; İsmail Hakkı Aytuna; İsmail Hakkı Karataylı.

Albaylar: Ahmet Rıza; Ali Vehbi Aşan; Celal Öngen; Hacı Hasan; Hafız Cevdet Bilge; İbrahim Ethem Kıpçak; İsmail Hakkı Mete; Mehmet Nazmi Toker; Mustafa Naci; Nazif; Osman Arif Ertürk; Salih Ulvi Sezer; Salih Zeki; Seyfullah; Abdülkerim Sunday; Ahmet Fuat Bulca; Ali Demir; Ali Rıza Temir; Ali Rıza Ülgenalp; Ali Tevfik Vardar; Firuz Hatunoğlu; Galip Tüten; Hüseyin Hicrani; Hüseyin Hüsnü Sıdal; Mehmet Şükrü Tetik; Mustafa Kazım Bakıroğlu; Ömer Hilmi Gür; Ömer Kirami Tuz; Ramiz Özalp; Recep Yazıcıoğlu.

Kurmay yarbaylar: Esat Faik Şen; Halil Gücer; Salih Zeki Kızanlık.

Yarbaylar: Ahmet Kadri Başol; Ali Rıza; Hüseyin Nuri Balcı; İsmail Hakkı; Kamil Yasan; Mehmet Akif Bulat; Mehmet Fehmi; Mehmet Tahir Süleymanoviç; Nazım Alpay; Zekeriya Kandemir; Akif Dikyar; Ali Haydar Özcandarlı; Ali Reşat Ayman; Ali Sakıp Özakın; Ali Şükrü Ünlüoğlu; Emin Hüsnü Görker; İsmail Hakkı; Necmettin Sarana; Remzi Omay; Yusuf Kamil; Yusuf Ziya.

Kurmay binbaşılar: Hasan İskender Akkoç; Hasan Tahsin Beştepe.

Binbaşılar: Ahmet Muhtar; Osman Nuri Toros; Ahmet Rıfat; Ali Rıza; Galip; Mehmet Nezir; Süleyman Nazmi; Şerif.

Çanakkale Cephesi Özelinde Öne Çıkan İsimler

Çanakkale Cephesi’nde ayrıca öne çıkan Balkanlı komutanlar: Mehmet Esat Bülkat Paşa; Mehmet Vehip Kaçi Paşa; Çolak Ahmet Faik Paşa; Nihat Anılmış; Mustafa Kemal Atatürk; Ali Sezer; Hasan Vasfi Orbay; Fahrettin Altay; Hasan Askeri Yücekök; Mehmet Hayri Tarhan; Mehmet Nuri Conker; Salih Ulvi Sezer; Mehmet Şefik Aker; İzzettin Çalışlar; Ahmet Muhtar; Demir Ali Somdemir; İbrahim Şükrü; İbrahim Bey; Mehmet Fehmi Tınaztepe; Ahmet Şemsettin; Ahmet Nazif; Ali Galip Türker; Ali Rıza; Hafız Cevdet Bilge; Osman Arif Ertürk; Süleyman Nazmi; Mehmet Ali; Zekeriya Kandemir; Kemal Bey; Behçet; Necmettin Sarana; Mustafa Kazım Bakıroğlu; Sadettin; Ahmet Hakkı Özgenel; Hasan Fehmi Yanyalı.

Çanakkale’de şehit düşen komutanlar içinde geçen isimler: Hüseyin Avni Arıburun; Yusuf Ziya; Mehmet Ali; Mehmet Salih; Ali Şevki; Mehmet Lütfü; Mehmet Ali; İbrahim Şükrü; Mustafa Nuri; Hüseyin Sırrı; Kazım; Timur Mesut; Yusuf Kenan; Mehmet Kazım; Hasan Vefik; Mustafa; Ali Rıza; Salih; Osman Nuri; Rauf; Şükrü; Bedri; Süleyman Sırrı; Hasan Bahri; Ahmet; Hasan Sabri; Süleyman Sabri; Seyfettin; Fuat; Mehmet Sami; Mehmet Zeki; İsmail Hakkı; Ali Fahri.

Kaynak

[1] Ahmet Esenkaya, “Balkanlardan Çanakkale Cephesine Gelenler”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Eğitim Fakültesi. Bildirinin özet ve giriş bölümleri; PDF s.1-5 / basılı s.1067-1071.