Çanakkale’nin Ötesinde Rumeli Gönüllüleri: Galiçya Cephesi ve Dağılımın Yeniden Okunması

Çanakkale’nin Ötesinde Rumeli Gönüllüleri: Galiçya Cephesi ve Dağılımın Yeniden Okunması

    Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesiyle birlikte yalnızca Anadolu’dan değil, Rumeli’nin kaybedilmiş topraklarından da yoğun bir gönüllü mobilizasyonu gerçekleşmiştir. Bu çerçevede literatürde Rumeli’den Osmanlı ordusuna katılan gönüllü sayısının 40.000–50.000 civarında olduğu belirtilmektedir (1).

    Ancak bu gönüllülerin savaş içindeki dağılımı, özellikle de Çanakkale ile ilişkilendirilmesi, tarihsel verilerle tam olarak örtüşmemektedir. Bu makale, Rumeli gönüllülerinin gerçek savaş coğrafyasını, özellikle Galiçya Cephesi üzerinden yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Çanakkale’deki resmi şehit sayısı

    Çanakkale Cephesi’nde Osmanlı Devleti’nin verdiği kayıplar üzerine yapılan akademik çalışmalar, şehit sayısının yaklaşık 57.000–60.000 civarında olduğunu ortaya koymaktadır. Bu rakam, özellikle Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayımlanan resmî harp tarihleri (örn. Çanakkale Cephesi Harbi) ile uyumludur. Bununla birlikte kamuoyunda sıkça dile getirilen “250.000 şehit” ifadesi gerçeği yansıtmaz; söz konusu sayı, şehitleri değil, yaralı, hasta, kayıp ve esirleri de kapsayan toplam zayiatı ifade etmektedir. Nitekim Edward J. Erickson gibi araştırmacıların Osmanlı ordusuna ilişkin analizleri de, Çanakkale’deki toplam kayıpların yaklaşık 250.000 civarında olduğunu, ancak bunun yalnızca bir kısmının muharebe sırasında hayatını kaybeden askerlerden oluştuğunu vurgulamaktadır. Bu nedenle, Çanakkale Savaşı’ndaki Osmanlı şehit sayısının akademik literatürde kabul gören en güvenilir aralığı 57.000–60.000 olarak değerlendirilmektedir (3-9).

Çanakkale Cephesindeki Rumeli-Balkan Kökenli Şehit Sayısı

    Osmanlı arşivlerine dayanan resmî şehit listeleri incelendiğinde, Çanakkale Cephesi’nde hayatını kaybeden askerler arasında Rumeli ve Balkan kökenli olduğu açıkça tespit edilebilenlerin sayısının sınırlı olduğu görülmektedir. Nitekim mevcut veri seti üzerinden yapılan analizde, doğrudan yerleşim yeri ve kayıt bilgilerine göre Rumeli ve Balkan coğrafyasına mensup 252 şehit belirlenmiştir. Bu durum, Çanakkale Savaşı’nda Balkan kökenli askerlerin varlığını doğrulamakla birlikte, popüler söylemlerde dile getirilen yüksek oranlı katılım iddialarının arşiv verileriyle birebir örtüşmediğini göstermektedir. Ancak bu sayının yalnızca kayıtlarda açıkça tespit edilebilenleri kapsadığı, Balkan kökenli olup Anadolu’da iskân edilmiş ve bu nedenle farklı bölgeler altında kaydedilmiş askerleri içermediği de göz önünde bulundurulmalıdır (10).

Çanakkale Savaşında Bosna-Sancak’dan Gelenlerin Sayıları

Çanakkale Savaşı’nda Bosna, Sancak ve genel olarak Balkan coğrafyasından gelen Müslüman gönüllüler, savaşın sosyolojik ve tarihsel boyutunu anlamada önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle Sancak (Novi Pazar, Tutin, Peşter hattı) ve Kosova bölgelerinden gelen Boşnak gönüllüler, Osmanlı Devleti ile olan dinî, kültürel ve tarihsel bağları nedeniyle savaşta aktif rol almışlardır. Dönemin anlatılarına göre, Balkan Savaşları sonrasında Osmanlı hâkimiyetinden çıkmış olmalarına rağmen, bu topluluklar halifenin çağrısına ve “cihad-ı ekber” ilanına cevap vererek gönüllü olarak cepheye katılmıştır . Bu gönüllülerin yerel literatürde “curumlije” veya “džurumlije” olarak adlandırıldığı, özellikle Sancak ve Kosova havzasından organize edilen gruplar halinde Çanakkale’ye sevk edildikleri belirtilmektedir .

Popüler ve yarı-akademik kaynaklarda, Çanakkale’ye katılan Boşnak gönüllülerin sayısına ilişkin farklı rakamlar yer almaktadır. Bazı çalışmalarda Sancak merkezli organizasyonlarla yaklaşık 15.000–15.700 Boşnak gönüllünün cepheye ulaştığı ifade edilmektedir . Bununla birlikte bu rakamların çoğu doğrudan Osmanlı arşivlerine dayanmaktan ziyade, sözlü tarih, yerel anlatılar ve anma metinlerinden türetilmiş olup, akademik literatürde kesinleşmiş sayılar olarak kabul edilmemektedir. Nitekim Balkanlar’dan Osmanlı ordusuna katılan gönüllülerin toplam sayısının 50.000’in üzerinde olduğu yönündeki tahminler de, bu katılımın yalnızca Çanakkale ile sınırlı olmadığını, gönüllülerin farklı cephelere dağıtıldığını göstermektedir .

Bu çerçevede Boşnak gönüllülerin Çanakkale’deki varlığı tarihsel bir gerçeklik olmakla birlikte, bu katılımın boyutu ve özellikle şehit sayıları konusunda literatürde önemli belirsizlikler bulunmaktadır. Yerel hafıza ve kimlik anlatılarında yüksek sayılar öne çıkarılırken, arşiv temelli çalışmalar bu sayıların daha sınırlı olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Çanakkale Savaşı’ndaki Boşnak gönüllülerin değerlendirilmesi, yalnızca sayısal verilerle değil, aynı zamanda Balkan Müslümanlarının Osmanlı ile olan aidiyet ilişkisi ve savaşın ideolojik boyutu üzerinden ele alınmalıdır (10,16-20).

Çanakkale Savaşında Kosova’dan Gelen Gönüllüler

Kosova Vilayeti’nden Çanakkale Cephesi’ne katılan gönüllüler, Rumeli Müslümanlarının Osmanlı Devleti ile olan tarihsel bağlılığının önemli bir göstergesidir. Priştine, Prizren, İpek (Peja), Vučitrn ve Gilan gibi merkezlerden gelen bu gönüllüler, Balkan Savaşları sonrasında Osmanlı idaresi dışında kalmış olmalarına rağmen halifenin çağrısına uyarak savaşa iştirak etmişlerdir. Bununla birlikte, mevcut arşiv verileri incelendiğinde, Çanakkale’de doğrudan Kosova kökenli olduğu açıkça tespit edilebilen şehit sayısının yalnızca 63 kişi ile sınırlı olduğu görülmektedir. Bu durum, Kosova’dan gelen gönüllülerin önemli bir kısmının Çanakkale yerine Galiçya, Romanya ve Suriye-Filistin cephelerine sevk edilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Nitekim Sandžak ve Kosova hattından gelen ve yerel literatürde “džurumlije” olarak adlandırılan gönüllü grupların çok cepheli bir savaş dağılımı içinde yer aldığı bilinmektedir. Dolayısıyla, Kosova kökenli gönüllülerin Çanakkale’deki varlığı tarihsel olarak teyit edilmekle birlikte, bu katılımın boyutunun kolektif hafızada yer alan anlatılardan oldukça sınırlı olduğu, buna karşılık daha geniş bir coğrafyaya yayılan savaş tecrübesinin parçası oldukları anlaşılmaktadır (22).

Çanakkale Verisi: Sınırlı Bir Gerçeklik

    Resmî kayıtlara göre Çanakkale Cephesi’nde Rumeli doğumlu şehit sayısı yaklaşık 252 civarındadır. Kayıtların eksik olabileceği (yaklaşık %20) kabul edilse dahi bu sayı en fazla 300 civarına çıkmaktadır. Bu veri, 40–50 bin kişilik Rumeli gönüllü kitlesinin Çanakkale’de yoğunlaştığı yönündeki yaygın anlatıyı açıklamak için açıkça yetersizdir (1-3).

Galiçya Cephesi: Rumeli Gönüllülerinin Görünmeyen Ana Sahnesi

Rumeli gönüllülerinin dağılımını anlamak için kritik cephelerden biri Galiçya Cephesidir.

Osmanlı’nın Avrupa’ya Asker Gönderme Stratejisi

    1916 yılında Osmanlı Devleti, müttefiki Avusturya-Macaristan’a destek olmak amacıyla Avrupa cephelerine önemli kuvvetler sevk etmiştir. Bu kapsamda yaklaşık 30.000–35.000 Osmanlı askeri Galiçya’ya gönderilmiştir. Bu birliklerin önemli bir kısmı Çanakkale’den sonra sevk edilmiştir.

Sevk edilen ana güç: XV. Osmanlı Kolordusu

    Bu durum, Osmanlı savaş stratejisinin sadece savunma değil, müttefik cephelerini destekleme üzerine kurulu olduğunu göstermektedir.

Rumeli Gönüllülerinin Galiçya’daki Varlığı

    Redžep Škrijelj’in çalışmasına göre, Galiçya’ya gönderilen birlikler içinde yaklaşık 10.000 gönüllü ve acemi asker bulunmaktadır. Bu gönüllüler arasında önemli sayıda Batı Rumeli kökenli Müslüman yer almaktadır

    Aynı gönüllüler daha sonra Galiçya, Romanya, Selanik ve Suriye-Filistin cephelerinde dağılmıştır. Bu veri, Rumeli gönüllülerinin tek bir cephede değil, çok cepheli bir savaş dağılımı içinde yer aldığını açıkça ortaya koymaktadır (2, 11-13).

Kayıplar ve Şehit Sayıları

    Galiçya Cephesi, Osmanlı açısından en ağır kayıpların verildiği dış cephelerden biridir. Yaklaşık 12.000 Osmanlı askeri şehit olmuştur . Bazı çalışmalara göre Avrupa cephelerinde toplam 30.000 asker geri dönememiştir.

    XV. Kolordu tek başına 1000’den fazla şehit vermiştir. Bu rakamlar, Galiçya’nın sadece bir yan cephe değil, Rumeli kökenli askerlerin yoğun olarak kayıp verdiği ana sahalardan biri olduğunu göstermektedir. Çanakkale ile Galiçya arasındaki yapısal fark tarihsel gerçeklik ile kolektif hafıza arasındaki ayrımı açıkça ortaya koymaktadır (2, 11-13).

Sözlü Tarih ve Arşiv Verisi Çatışması: Çanakkale’de Balkan Kökenli Şehitlerin Sayısı

    Prof. Dr. Redžep Škrijelj tarafından yapılan çalışmalarda, özellikle Sancak ve Kosova bölgesinden “Đurumlije” olarak adlandırılan gönüllü grupların Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ordusuna önemli ölçüde katılım gösterdiği ve bu gönüllülerin Çanakkale dâhil çeşitli cephelerde aktif rol oynadığı vurgulanmaktadır. Nitekim Škrijelj, bu gönüllü hareketinin geniş bir mobilizasyonu temsil ettiğini ve toplam sayılarının on binlerle ifade edilebileceğini belirtmektedir . Ancak Osmanlı arşivlerine dayanan resmî şehit listeleri incelendiğinde, Çanakkale Cephesi’nde doğrudan Rumeli ve Balkan kökenli olduğu açıkça tespit edilebilen şehit sayısının yalnızca 252 kişi ile sınırlı olduğu görülmektedir. Bu durum, yerel hafıza ve sözlü tarih anlatılarında öne çıkan yüksek katılım ve şehadet rakamları ile arşiv temelli veriler arasında belirgin bir tutarsızlık olduğunu ortaya koymaktadır. Söz konusu fark, Balkan kökenli birçok askerin Anadolu’da iskân edildikten sonra farklı yerleşim yerleri altında kaydedilmesi, gönüllülerin farklı cephelere (özellikle Galiçya ve Kafkas cephelerine) dağıtılması ve “gönüllü” kavramının etnik veya coğrafi olarak standart bir şekilde kaydedilmemiş olmasıyla açıklanabilir.

    Dolayısıyla, Škrijelj’in vurguladığı geniş gönüllü mobilizasyonu tarihsel bir gerçeklik taşımakla birlikte, bu kitlesel katılımın Çanakkale özelinde doğrudan şehit sayısına aynı ölçüde yansımadığı anlaşılmaktadır (21).

Sözlü Tarih ve “Çanakkale’ye Gitti” Anlatısı

Sahadaki sözlü tarih örneklerinde sıkça şu ifade görülür. “Köyden Çanakkale’ye gittiler, bazıları dönmedi.” Ancak arşiv verileri incelendiğinde, bu kişilerin önemli bir kısmının: Galiçya, Suriye-Filistin, Irak cephelerinde kaybolduğu anlaşılmaktadır. Bu durum, tarih yazımında bilinen bir fenomeni işaret eder. Çanakkale, tüm savaş kayıplarının sembolik merkezi haline gelmiştir (14-15).

Rumeli Gönüllülerinin Gerçek Haritası

    Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde Rumeli’den Osmanlı ordusuna katılım gerçekten yüksektir (40–50 bin). Bu gönüllülerin çok küçük bir kısmı Çanakkale’dedir. Galiçya, Rumeli kökenli askerlerin en yoğun bulunduğu ve en ağır kayıpları verdiği cephelerden biridir. Rumeli gönüllülerinin hikâyesi tek cepheli değil, çok cepheli bir savaş coğrafyasına yayılmıştır (1-2).

Son Söz

    Rumeli’den çıkan o insanlar gerçekten Çanakkale’ye gitmiş olabilir ama büyük bir kısmı oraya hiç ulaşmadı. Onlar Galiçya’nın çamurunda, Suriye’nin sıcağında veya Mısır’daki esir kamplarında kayboldular. Ve tarih, onların hepsini tek bir isimle hatırladı:

“Çanakkale.”

Kaynakça:

1. Saygılı, H. (2013). Birinci Dünya Harbi'nde Rumeli'den Osmanlı ordusuna Müslüman gönüllü katılımları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 231–255.
2. Škrijelj, R. (2016). Britanya İmparatorluğu savaş kamplarında esir düşen Batı Rumeli asıllı Osmanlı gönüllüleri (1916–1923). Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 3(6), 133–143.
3. Karataş, M. (2023). Çanakkale Cephesi'ndeki şehit sayılarında kayıt eksiklikleri üzerine bir değerlendirme. http://www.dha.com.tr/foto-galeri/prof-dr-karatas-canakkale-cephesindeki-sehit-sayisinda-yuzde-20-kayip-var-2370858
4. Millî Savunma Bakanlığı. (2016). Çanakkale şehitleri listesi (Arşiv yayını). Ankara: MSB Yayınları.
5. Erickson, E. J. (2007). Ottoman Army effectiveness in World War I: A comparative study. Routledge.
6. Genelkurmay Başkanlığı. (1997). Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekâtı. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
7. Çetiner, S. (2008). Çanakkale Savaşı Üzerine Bir İnceleme.
8. Çanakkale şehitleri tam liste PDF olarak https://www.canakkalesehitlik.net/wp-content/uploads/2020/03/canakkale-sehitleri.pdf
9. Çanakkale şehitleri tam liste Excell olarak https://docs.google.com/spreadsheets/d/1590J5oqh-XRU90WRzGzNomHzDow3-m16/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true
10. Çanakkkal’deki Rumeli-Balkan kökenli şehitler tam liste Excell https://docs.google.com/spreadsheets/d/1E0p6zeCnpHf5J4rMkB5evc81FO-t4Jca/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true
11. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. (t.y.). Galiçya Cephesi ve Osmanlı askerleri. https://tika.gov.tr/detail-galicya_cephesi_sehitleri_cekya_da_anildi/
12. Anadolu Ajansı. (2021). Galiçya Cephesi'nde Osmanlı şehitlikleri ve kayıplar. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/galicya-cephesinde-yollari-iyilestirilen-osmanli-sehitlikleri-turk-ziyaretcilerini-bekliyor/2405405
13. GazeteBilkent. (2020). Osmanlı Avrupa cepheleri: Makedonya, Romanya ve Galiçya.⁠ https://gazetebilkent.com/tarih-2/451/osmanli-avrupada-makedonya-romanya-ve-galicya-cepheleri/
14. https://youtube.com/shorts/fFMAvMC8x_k?si=ULHUDMJqWWX6DCHk
15. https://youtu.be/XH11oCoPys8?si=zCu1ih7Es-oWCEc0
16. bosnahersek.ba/canakkale-savasindaki-bosnaklar/
17. https://yenidenergenekon.com/1053-canakkale-savasina-katilan-bosnaklar-ve-arnavutlar/
18. https://www.nhaberizmir.com/canakkale-bosnak-gonulluleri-15700-kahraman-barbaros-taser/
19. https://bosnaklar1.com/canakkalede-sehit-dusen-bosnak-askerlerin-hikayesi.html/
20. https://bosnakhaber.com/1-dunya-savasina-katilmis-sandzaktan-gonullu-bosnak-askerlerin-listesi/#google_vignette
21. Škrijelj, R. (2017). Muslims of Kosova and Sandžak in Ottoman volunteer units (1914–1918). Hikmet: Uluslararası Hakemli İlmi Araştırma Dergisi, (29). https://adeksam.mk/wp-content/uploads/2018/02/hikmet29v7web.pdf
22. Çanakkale’de Şehit olan Kosova’dan gelen askerlerin listesi https://docs.google.com/spreadsheets/d/1WcS0rnhlHyfM73OWPpc94BG5AJZJ7j7e/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true

 

Iza Čanakkalea: Rumelijski dobrovoljci – Galicijski front i novo čitanje raspodjele

    Ulaskom Osmanskog Carstva u Prvi svjetski rat, došlo je do intenzivne mobilizacije dobrovoljaca ne samo iz Anadolije, nego i iz izgubljenih teritorija Rumelije. U tom kontekstu, u literaturi se navodi da je broj dobrovoljaca iz Rumelije koji su se pridružili osmanskoj vojsci iznosio približno 40.000–50.000.

    Međutim, raspodjela ovih dobrovoljaca unutar rata, posebno njihovo povezivanje s Čanakkaleom, ne poklapa se u potpunosti s historijskim podacima. Ovaj rad ima za cilj da preispita stvarnu ratnu geografiju rumelijskih dobrovoljaca, posebno kroz prizmu Galicijskog fronta.

Službeni broj šehida u Čanakkaleu

    Akademske studije o gubicima Osmanskog Carstva na Čanakkale frontu pokazuju da broj poginulih iznosi približno 57.000–60.000. Ova cifra je u skladu s službenim vojnim historijama koje je objavio Generalštab. S druge strane, često spominjana brojka od „250.000 šehida“ ne odražava stvarnost; ona obuhvata ukupne gubitke, uključujući ranjene, bolesne, nestale i zarobljene.

Stoga se u akademskoj literaturi najpouzdanijim smatra raspon od 57.000–60.000 poginulih.

Broj šehida rumelijsko-balkanskog porijekla

    Analiza službenih osmanskih registara šehida pokazuje da je broj vojnika porijeklom iz Rumelije i Balkana koji su poginuli na Čanakkale frontu relativno ograničen. Prema analizi dostupnog skupa podataka, identificirano je ukupno 252 šehida koji se mogu direktno povezati s rumelijskim i balkanskim područjem.

Ovaj podatak potvrđuje prisustvo balkanskih vojnika u Čanakkaleu, ali istovremeno pokazuje da se popularne tvrdnje o masovnom učešću ne podudaraju u potpunosti s arhivskim podacima. Također treba imati u vidu da ovaj broj obuhvata samo one koji su jasno identificirani u zapisima, dok su mnogi vojnici balkanskog porijekla bili registrirani pod anadolskim mjestima nakon preseljenja.

šehidi iz Bosne i Sandžaka

    Muslimanski dobrovoljci iz Bosne, Sandžaka i šireg balkanskog prostora zauzimaju važno mjesto u sociološkom i historijskom razumijevanju rata. Posebno su Bošnjaci iz Sandžaka (Novi Pazar, Tutin, Pešter) i Kosova aktivno učestvovali zbog svojih vjerskih, kulturnih i historijskih veza s Osmanskim Carstvom.

    Prema narativima tog vremena, iako su nakon Balkanskih ratova izašli iz osmanske vlasti, ovi su se ljudi odazvali pozivu halife i „džihadu“ te dobrovoljno pristupili ratu. U lokalnoj literaturi ovi dobrovoljci se nazivaju „čurumlije“ ili „džurumlije“, a organizirani su u grupe koje su slane prema Čanakkaleu.

    U popularnim i poluakademskim izvorima pojavljuju se različite procjene broja bošnjačkih dobrovoljaca. Neki izvori navode da je oko 15.000–15.700 dobrovoljaca stiglo na front. Međutim, ove brojke se uglavnom zasnivaju na usmenoj tradiciji i lokalnim narativima, te se ne smatraju konačnim u akademskoj literaturi.

šehidi iz Kosova

Dobrovoljci iz Kosovskog vilajeta koji su učestvovali na Čanakkale frontu predstavljaju važan pokazatelj historijske povezanosti muslimana Rumelije s Osmanskim Carstvom. Dobrovoljci iz centara kao što su Priština, Prizren, Peć (İpek), Vučitrn i Gnjilane učestvovali su u ratu, iako su nakon Balkanskih ratova ostali izvan osmanske vlasti, odazivajući se pozivu halife. Međutim, analiza dostupnih arhivskih podataka pokazuje da je broj šehida koji se mogu direktno identificirati kao kosovskog porijekla na Čanakkale frontu izuzetno ograničen, te iznosi svega 63 osoba.

Ovaj podatak sugerira da je značajan dio dobrovoljaca iz Kosova bio raspoređen ne na Čanakkale, već na druge frontove poput Galicije, Rumunije i Sirije-Palestine. Naime, poznato je da su dobrovoljačke grupe iz Sandžaka i Kosova, koje se u lokalnoj literaturi nazivaju “džurumlije”, učestvovale u višefrontnom ratnom rasporedu.

Stoga, iako je prisustvo dobrovoljaca kosovskog porijekla na Čanakkale frontu historijski potvrđeno, obim tog učešća ostaje znatno manji od onoga što se često ističe u kolektivnom sjećanju. Nasuprot tome, jasno je da su ovi dobrovoljci bili dio šireg ratnog iskustva koje se protezalo kroz više geografskih prostora i frontova (22).

Ograničena realnost Čanakkalea

    Prema službenim podacima, broj rumelijskih šehida u Čanakkaleu iznosi oko 252. Čak i uz pretpostavku da su zapisi nepotpuni (oko 20%), broj ne prelazi približno 300.

    Ovi podaci jasno pokazuju da široko rasprostranjeni narativ o masovnom prisustvu rumelijskih dobrovoljaca u Čanakkaleu nije dovoljan da objasni stvarnu distribuciju snaga.

 

Galicijski front: skrivena glavna scena

    Jedan od ključnih frontova za razumijevanje raspodjele rumelijskih dobrovoljaca jeste Galicijski front.

    Godine 1916. Osmansko Carstvo je poslalo oko 30.000–35.000 vojnika u Evropu kao podršku Austro-Ugarskoj. Glavnu snagu činilo je XV. osmansko korpus.

    Prema istraživanjima Redžepa Škrijelja, među tim jedinicama nalazilo se oko 10.000 dobrovoljaca i regruta, među kojima značajan broj muslimana iz zapadne Rumelije.

    Ovi dobrovoljci su kasnije raspoređeni na različite frontove: Galiciju, Rumuniju, Solun i Siriju-Palestinu.

Gubici i šehidi

    Galicijski front bio je jedan od najtežih za osmansku vojsku. Oko 12.000 vojnika je poginulo, dok se procjenjuje da se oko 30.000 vojnika nije vratilo s evropskih frontova.

    Ovi podaci pokazuju da Galicija nije bila sporedni front, već jedno od glavnih mjesta gdje su rumelijski vojnici pretrpjeli najveće gubitke.

Sukob između usmene historije i arhiva

    Škrijelj naglašava da su „džurumlije“ predstavljale široku mobilizaciju dobrovoljaca. Međutim, arhivski podaci pokazuju da je broj rumelijskih šehida u Čanakkaleu ograničen na 252.

    Ova razlika ukazuje na nesklad između kolektivnog pamćenja i historijskih podataka. Razlozi uključuju migracije, raspodjelu na različite frontove i nedostatak standardizirane evidencije.

Narativ „otišli su u Čanakkale“

U usmenoj tradiciji često se čuje:

„Otišli su iz sela u Čanakkale i neki se nisu vratili.“

Međutim, arhivi pokazuju da su mnogi od njih zapravo stradali na drugim frontovima: Galicija, Sirija, Irak.

Čanakkale je postao simbol svih ratnih gubitaka.

Stvarna mapa rumelijskih dobrovoljaca

    Podaci pokazuju da je učešće iz Rumelije bilo veliko (40.000–50.000), ali da je samo mali dio bio u Čanakkaleu.

Galicija je bila jedno od glavnih mjesta njihove prisutnosti i stradanja.

Završna riječ

    Ljudi iz Rumelije možda su krenuli prema Čanakkaleu, ali mnogi nikada nisu stigli tamo. Nestali su u blatu Galicije, u vrućini Sirije ili u logorima u Egiptu. A historija ih je sve zapamtila pod jednim imenom:

„Čanakkale.“

Referensi:

 

23. Saygılı, H. (2013). Birinci Dünya Harbi'nde Rumeli'den Osmanlı ordusuna Müslüman gönüllü katılımları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 231–255.
24. Škrijelj, R. (2016). Britanya İmparatorluğu savaş kamplarında esir düşen Batı Rumeli asıllı Osmanlı gönüllüleri (1916–1923). Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 3(6), 133–143.
25. Karataş, M. (2023). Çanakkale Cephesi'ndeki şehit sayılarında kayıt eksiklikleri üzerine bir değerlendirme. http://www.dha.com.tr/foto-galeri/prof-dr-karatas-canakkale-cephesindeki-sehit-sayisinda-yuzde-20-kayip-var-2370858
26. Millî Savunma Bakanlığı. (2016). Çanakkale şehitleri listesi (Arşiv yayını). Ankara: MSB Yayınları.
27. Erickson, E. J. (2007). Ottoman Army effectiveness in World War I: A comparative study. Routledge.
28. Genelkurmay Başkanlığı. (1997). Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekâtı. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
29. Çetiner, S. (2008). Çanakkale Savaşı Üzerine Bir İnceleme.
30. Çanakkale şehitleri tam liste PDF olarak https://www.canakkalesehitlik.net/wp-content/uploads/2020/03/canakkale-sehitleri.pdf
31. Çanakkale şehitleri tam liste Excell olarak https://docs.google.com/spreadsheets/d/1590J5oqh-XRU90WRzGzNomHzDow3-m16/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true
32. Çanakkkal’deki Rumeli-Balkan kökenli şehitler tam liste Excell https://docs.google.com/spreadsheets/d/1E0p6zeCnpHf5J4rMkB5evc81FO-t4Jca/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true
33. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. (t.y.). Galiçya Cephesi ve Osmanlı askerleri. https://tika.gov.tr/detail-galicya_cephesi_sehitleri_cekya_da_anildi/
34. Anadolu Ajansı. (2021). Galiçya Cephesi'nde Osmanlı şehitlikleri ve kayıplar. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/galicya-cephesinde-yollari-iyilestirilen-osmanli-sehitlikleri-turk-ziyaretcilerini-bekliyor/2405405
35. GazeteBilkent. (2020). Osmanlı Avrupa cepheleri: Makedonya, Romanya ve Galiçya.⁠ https://gazetebilkent.com/tarih-2/451/osmanli-avrupada-makedonya-romanya-ve-galicya-cepheleri/
36. https://youtube.com/shorts/fFMAvMC8x_k?si=ULHUDMJqWWX6DCHk
37. https://youtu.be/XH11oCoPys8?si=zCu1ih7Es-oWCEc0
38. bosnahersek.ba/canakkale-savasindaki-bosnaklar/
39. https://yenidenergenekon.com/1053-canakkale-savasina-katilan-bosnaklar-ve-arnavutlar/
40. https://www.nhaberizmir.com/canakkale-bosnak-gonulluleri-15700-kahraman-barbaros-taser/
41. https://bosnaklar1.com/canakkalede-sehit-dusen-bosnak-askerlerin-hikayesi.html/
42. https://bosnakhaber.com/1-dunya-savasina-katilmis-sandzaktan-gonullu-bosnak-askerlerin-listesi/#google_vignette
43. Škrijelj, R. (2017). Muslims of Kosova and Sandžak in Ottoman volunteer units (1914–1918). Hikmet: Uluslararası Hakemli İlmi Araştırma Dergisi, (29). https://adeksam.mk/wp-content/uploads/2018/02/hikmet29v7web.pdf
44. Spisak vojnika iz Kosova koji su poginuli kao šehidi u Čanakkaleu https://docs.google.com/spreadsheets/d/1WcS0rnhlHyfM73OWPpc94BG5AJZJ7j7e/edit?usp=drivesdk&ouid=115239613654560486971&rtpof=true&sd=true